પ્રાયશ્ચિત્ત

All posts tagged પ્રાયશ્ચિત્ત

આંખ આડા કાન : શું અયોગ્ય પદવીઓ અને કુપાત્ર દીક્ષાઓ અટકાવી ન શકાય?

Published 27 સપ્ટેમ્બર, 2009 by Muni Mitranandsagar (મુનિ મિત્રાનંદસાગર)

 

શું અયોગ્ય પદવીઓ અને કુપાત્ર દીક્ષાઓ
અટકાવી ન શકાય?

મુનિ મિત્રાનંદસાગર
• • •

નોંધ : મૂળ લખાણનો સંક્ષેપ અને ક્વચિત્ શાબ્દિક ફેરફાર.

જૈનધર્મ અત્યારે કપરી સ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. આપણે હમણાં જ શ્રમણ ભગવાન મહાવીરનું ૨૬૦૦મું જન્મકલ્યાણક ઊજવ્યું. ૨૬૦૦ વરસના ઇતિહાસમાં દુનિયામાં આમૂલચૂલ પરિવર્તનો આવ્યાં છે. દુનિયા ખૂબ સાંકડી થઈ ગઈ છે. પરિવર્તનો, આપણને ગમે કે ન ગમે, થયાં જ કરતાં હોય છે. એમાંનાં કેટલાંક ઇચ્છનીય પણ હોય છે, કેટલાંક અનિચ્છનીય પણ હોય છે. કયાં પરિવર્તનો ઇચ્છનીય છે અને કયાં નહીં, તેની ચર્ચામાં આપણે નહીં પડીએ. આપણે જે વિચારવું છે તે મુદ્દો અલગ છે.

આજે જૈનધર્મને ખૂબ બધો લૂણો લાગ્યો છે. મોટામાં મોટું પરિવર્તન તો એ આવ્યું છે કે જૈનધર્મના મુખ્ય આધાર સમા સાધુ-સાધ્વીજી ભગવંતોની સંખ્યા વધી છે પણ ગુણવત્તા ઘટી છે. અભ્યાસના ક્ષેત્રે સાધુઓનું પોત ઝાંખું પડે છે. વાદવિવાદોનો યુગ હવે રહ્યો નથી એ આજની શ્રમણપેઢી માટે છૂપો આશીર્વાદ છે. બાકી અત્યારે જે જાતનો કાચો અભ્યાસ કરીને બની ગયેલા આચાર્યો છે તે સ્થિતિમાં જો શાસ્ત્રાધારે વાદવિવાદ કરવાનો થાય તો પરિણામો ચોંકાવનારાં આવે એમ નિખાલસતાથી કબૂલ કરવું જ પડે.

યોગ્ય અભ્યાસ વિના જ આચાર્ય બની ગયેલા અને ટૂંક સમયમાં આચાર્ય બનનારા એવા જ સાધુઓને ઓચિંતાં જ પાંચ મહાવ્રતની પચ્ચીસ ભાવનાનાં નામો પૂછવામાં આવે તો સોએ પંચાણુને તત્કાલ ‘સ્થંડિલ’ જવું પડે! કંપાઉન્ડર કદાચ ડૉક્ટરનો લેબાસ પહેરી લે તો દર્દીને નુકસાન થાય પણ ખરૂં અને ન પણ થાય. પરંતુ અભ્યાસહીન આ પ્રકારના ‘વિદ્વાન’ સાધુ જો આચાર્ય બની જાય તો જૈનધર્મના વિનાશ માટે આપણે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિના મોહતાજ નહીં રહેવું પડે!

સાધુસંસ્થામાં અભ્યાસના ક્ષેત્રની જેમ આચરણના ક્ષેત્રે પણ ઘણાં મોટાં ગાબડાં દેખાય છે.

હમણાં એક સુપ્રસિદ્ધ જૈનાચાર્યે જૈન સાધુઓની ટીકા કરનારા લોકોને હંટરથી ફટકારવાનું એલાન કર્યું! એમણે એક અક્ષર પણ એવો ન કહ્યો કે જૈન સાધુઓએ પણ પોતાની ટીકા ન થાય તેવી રીતે વર્તવું જોઈએ. વિના કારણે ટીકા કરવાનો કોઈને શોખ નથી હોતો. ટીકા, જો વાજબી હોય તો ખુલ્લા દિલે આવકારવાની વૃત્તિ કેળવવી પડશે. ‘સાધુઓનું આચરણ જ એવું હોવું જોઈએ કે કોઈને ટીકા કરવાનું મન ન થાય’ એવું સ્ટેટમેન્ટ એમણે આપ્યું હોત તો એમની ગરિમા વધી હોત. શું એમના પોતાના શિષ્યોએ ક્યારેય અન્ય મુનિવરોની ગેરવાજબી નિંદા નથી કરી એમ તેઓ છાતી ઉપર હાથ મૂકીને કહી શકશે ખરા? તો પછી તો પેલા હંટરથી ફટકારવાના એલાનનું શું? આવું એલાન એ પગ નીચે આવતા રેલાને અટકાવવાની અગમચેતી તો નથી ને!

આપણે સમજવું પડશે કે અવર્ણવાદ અને ટીકા બન્ને અલગ બાબતો છે. સર્વસામાન્ય અર્થમાં સાધુઓની નિંદા એ અવર્ણવાદ હોઈ શકે. પરંતુ કોઈ ચોક્કસ કારણસર કરાતી ટીકા પણ હંટરથી મારવાની શિક્ષાને પાત્ર ગુનો બને? જે ઉઘાડેછોગ ખોટું હોય તે પણ જોયે જ રાખવાનું? બોલવાનું જ નહીં?

એક દાખલો જોઈએ : (પાઘડી બંધબેસતી આવતી હોય તો યોગાનુયોગ ગણી લેવો.) એક શિષ્ય કે જે અનાચારની હદ વટાવી ગયો હોય, દિવસે ઉપવાસ અને રાતના ખાણીપીણીના ગોરખધંધા કરતો હોય, વરસીતપના નામે લોકોને છેતરતો હોય, સ્ત્રીઓને પટાવવામાંથી નવરો ન પડતો હોય; આવા શિષ્યનાં કુકર્મોની જાણ તેના ગુરુને કરવામાં આવે ત્યારે તેના ગુરુએ શું કરવું જોઈએ?

    ૧. તેને છેદ પ્રાયશ્ચિત્ત આપવું જોઈએ?

    ૨. તેને ઠપકો આપીને એક ગામથી બીજે ગામ મોકલી દેવો જોઈએ?

    ૩. તે, એવા જ દુરાચારી, બનાવટી સાધુ સાથે રહેતો હોય તેનાથી છૂટો પાડી દઈને તેને બીજા સાધુ સાથે મોકલી દેવો જોઈએ?

    ૪. બહાર આવેલી ઘટનાઓને પૈસાથી દબાવી દે એમ પોતાના શિષ્યને કહેવું જોઈએ?

    ૫. ‘મારા શિષ્યો આવું કરે જ નહીં’ એમ કહીને વાતનો વીંટો વાળી દેવો જોઈએ?

    ૬. શિષ્યના ‘કુકર્મની જાણ કરનાર’ને હંટરથી ફટકારવો જોઈએ?

કહેવાનો મુદ્દો એટલો જ છે કે સાધુઓ ખૂબ અભ્યાસી બને અને વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં જેટલો શક્ય હોય એટલો ઉત્તમ આચાર પાળે એ સમયની જરૂરિયાત છે. કુપાત્ર સાધુઓનાં કુકર્મોને ગંભીર અપરાધ માનવો જોઈએ.

ખરેખર તો આડેધડ થતી દીક્ષાઓ ઉપર અને આડેધડ થતી પદવીઓ ઉપર લગામ તાણવાની જરૂરત છે. નવકાર મંત્રના અડસઠ અક્ષરો પણ ભૂલચૂક વગર લખી ન શકે એવા આચાર્યોની જૈન શાસનને કોઈ જરૂર નથી. જેના દુષ્ટ આચરણનો બચાવ કરવા ધનશક્તિને વચ્ચે લાવવી પડે એવા સાધુઓની પણ જૈન શાસનને કોઈ જરૂર નથી. આવા બનાવટી સાધુઓને હાંકી કાઢવાથી જૈનશાસન રસાતળ નહીં જાય!

જૈનધર્મમાં આચાર્યોની અને સાધુઓની સંખ્યા કેટલી છે તેનું કોઈ મહત્ત્વ નથી (હોવું પણ ન જોઈએ). સારા, જ્ઞાની, બહુશ્રુત અને પ્રભાવક આચાર્યો અને ઉત્તમ સાધુઓ કેટલા છે એનું મહત્ત્વ છે.

કોને પદવી આપવી, કોને ન આપવી, કોને દીક્ષા આપવી, કોને ન આપવી વગેરે જિનશાસનના હાર્દને સ્પર્શતા ગંભીર મુદ્દાઓ પરત્વે ચોક્કસ પ્રકારના અને દરેક આચાર્યાદિ મુનિઓને બાધ્ય બને એવા નિયમો અને માર્ગરેખાઓ ઘડી કાઢવા માટે કોઈ ચોક્કસ સમુદાય પ્રત્યે અણગમો કે પૂર્વાગ્રહ રાખ્યા વગર સાચા અર્થમાં અખિલ ભારતીય કક્ષાનું સમગ્ર જૈન મુનિઓનું મહાસમ્મેલન બોલાવવાની ખાસ જરૂર છે.

આવા ગંભીર મુદ્દાઓને પણ જે તે સમુદાય કે વ્યક્તિનો પ્રશ્ન ગણીને તેની ઉપર વિચાર કરવાના બદલે આંખ આડા કાન કરશું તો ભવિષ્યની પેઢીની દુર્દશાની જવાબદારી આજની પેઢીની જ ગણાશે એ ચોક્કસ છે.

— ‘જય જિનેન્દ્ર’ માસિકના જૂન, ૨૦૦૨ના અંકમાં પ્રકાશિત

હળવે હૈયે : ….ત્યારે ખૂબ આશ્ચર્ય થાય છે

Published 25 સપ્ટેમ્બર, 2009 by Muni Mitranandsagar (મુનિ મિત્રાનંદસાગર)

 

….ત્યારે ખૂબ આશ્ચર્ય થાય છે

મુનિ મિત્રાનંદસાગર
• • •

ગુરુની સેવા કરો એવો ઉપદેશ આપનારા મુનિઓને ગુરુઓની જ અવહેલના કરતા જોઉં છું ત્યારે ખૂબ આશ્ચર્ય થાય છે. પાટ ઉપરથી ગુરુનું બહુમાન કરવાનું શીખવતા મુનિવરોને ગુરુનું ભારોભાર અપમાન કરતા જોઉં છું ત્યારે ખૂબ આશ્ચર્ય થાય છે. મને એ નથી સમજાતું કે થોડી વાર પહેલાં તેઓ જે ઉપદેશ આપતા હતા તે કઈ હવામાં ઓગળી ગયો! સ્વાધ્યાય એ જ મુનિનું સાચું જીવન છે એવું કહેનારા મુનિઓ વર્તમાનપત્રોમાંથી મોઢું જ બહાર ન કાઢે ત્યારે તો ભારે નવાઈ લાગે છે કે તેઓ આમ કેમ કરતા હશે? પોતાના આશ્રિત શિષ્યને એક અક્ષરનું ય જ્ઞાન ન આપનારા ગુરુઓ સાધ્વીજીઓને ભણાવવા માટે શા માટે ખૂબ ઉત્સુક હોય છે તે તો મને ક્યારેય સમજાયું નથી. મને એ નથી સમજાતું કે જે મુનિની આંખમાં ગરીબ તવંગર બધા સમાન હોય તે ધનવાનને જોઈને લટૂડાંપટૂડાં કેમ કરવા લાગે છે? ક્રિયાઓ તો ભાવોલ્લાસ પૂર્વક તન્મયતાથી કરવી જોઈએ એવું સમજાવનારા મુનિવરો પાંચ સાત મિનિટમાં જ પ્રતિક્રમણ ‘પૂરૂં કરી નાખે છે’ ત્યારે ખૂબ નવાઈ લાગે છે. યુવાનોને સુધારી નાખવાની ધગશ રાખનારા મુનિવરો પોતાના જ શિષ્યોને નિયંત્રણમાં રાખી શકતા નથી એ જોઈને નવાઈ લાગ્યા વગર રહે ખરી? ઉજેહીની ચિંતા કરનારા મુનિવરો સવારના પહોરમાં ચાર વાગ્યામાં વિહાર ચાલુ કરે છે ત્યારે મનમાં થાય છે કે આમ કેમ? શાસનનો વિકાસ અને તેની પ્રગતિ થાય એવી જવાબદારી જેમના શિરે છે એવા આચાર્યાદિ મુનિવરોને પોતાના સમુદાયના વિકાસની ચિંતામાં રાચતા જોઉં છું ત્યારે પારાવાર નવાઈ લાગે છે. ઘણીવાર તો પોતાના સમુદાયમાં પણ માત્ર પોતાના ગ્રૂપનો જ વિકાસ થાય એવી પેરવી કરતા પણ અનેક મહાત્માઓ દેખાય છે ત્યારે આશ્ચર્યનો ગુણાકાર થાય છે. જેમની નજરમાં બધા શિષ્યો સમાન હોય એવા ગુરુઓને કોઈ ચોક્કસ શિષ્ય પ્રત્યે અકારણ લગાવ ધરાવતા જોઉં છું ત્યારે એમ થાય છે કે તેઓ આમ કેમ કરે છે? અપ્રિય શિષ્યને કઠોર પ્રાયશ્ચિત્ત અને પ્રિય શિષ્યને હળવું પ્રાયશ્ચિત્ત પણ નહીં, એમ કેમ? વહાલા દવલાની નીતિ આચરતા ગુરુજનોને જોઈને તો નવાઈનો પાર જ રહેતો નથી!

મારૂં શાસન એવી ભાવનાને બદલે મારો ગચ્છ, મારો સમુદાય, મારૂં ગ્રૂપ એવી વાતો સાંભળું છું ત્યારે એમ લાગે છે કે અહીં હું ક્યાં આવી ગયો? શ્રાવકોના મુખે પણ ‘કોના સમુદાયના છો’ એવું સાંભળું છું ત્યારે આંચકો લાગે છે. આ ભગવાન મહાવીરનાં કપડાં એને નહીં દેખાતાં હોય? એકતાની ખૂબ વાતો કરતા વર્ગને સાથે બેસીને ગોચરી વાપરતાં પણ વાંધો આવે છે તો એ લોકો એકતાનો આડંબર શા માટે કરતા હશે એવું તો ઘણી વાર થઈ આવે છે. એક જ સામાચારીવાળા પણ ભિન્ન સમુદાયના સુપાત્ર અને વંદનીય સાધુ પણ અવંદનીય બની જાય અને સ્વસમુદાયના હોય એટલા માત્રથી કુપાત્ર અને અવંદનીય એવો પણ સાધુ વંદનને પાત્ર ગણાય એના જેવી નવાઈ તો ક્યાંય જોવા મળી નથી. અન્યના રાઈ જેવડા દોષોને પર્વત જેવા કરી દેખાડનાર અને સ્વના પર્વત જેવડા દોષો સામે નજર પણ ન કરનાર એવા મુનિને જોઈને એમ થાય છે કે અરેરે આનું શું થશે? અમારો સમુદાય એટલે સુવિહિત અને બાકી બધા કુવિહિત એવી વિચારધારામાં રચ્યા પચ્યા રહેતાં ટોળાંઓને જોઈને કરુણા થઈ આવે છે, આ લોકો ડૂબી ન જાય તો સારૂં. અન્યથા જૈનશાસન પામ્યા છતાં ડૂબી ગયાનું ઓર એક આશ્ચર્ય ઊભું થશે!

ભણવાની વય, કહેવાતી શાસનપ્રભાવના અંગેના વિહારોમાં જ પૂરી થાય, સ્વાધ્યાયનો સમય વાતોમાં પૂરો થાય, આરાધનાનો અવસર સૂવામાં પૂરો થાય, અનુપ્રેક્ષા, ધ્યાન, ચિંતનનો સમય વિવિધ મહોત્સવોમાં પૂરો થાય તો પછી સાધુજીવનનાં રહસ્યો ક્યારે સમજવા મળે? જે હેતુસર ઘર છોડ્યું, કુટુંબીઓ છોડ્યા, એ જ હેતુ મરી પરવારતો દેખાય છે ત્યારે આશ્ચર્યોનાં પૂર ઊમટે છે.

— ‘જય જિનેન્દ્ર’ માસિકના એપ્રિલ, ૨૦૦૨ના અંકમાં પ્રકાશિત