આચારાંગ

All posts tagged આચારાંગ

આંખ આડા કાન : મુનિ : બહારથી ત્યાગી પણ અંદરથી અત્યાગી

Published 3 ઓક્ટોબર, 2009 by Muni Mitranandsagar (મુનિ મિત્રાનંદસાગર)

મુનિ : બહારથી ત્યાગી પણ અંદરથી અત્યાગી
■ મુનિ મિત્રાનંદસાગર
•••

आतुरं लोगमायाए चइत्ता पुव्वसंजोगं…..जाणित्तु धम्मं अहा तहा अहेगे तमच्चाइ कुसीला…..

— આચારાંગસૂત્ર અ. ૬, સૂ. ૭.

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ગૃહવાસનો ત્યાગ કરીને મુનિ બને છે ત્યારે તેના મનમાં કઈ ભાવના હોય છે? તે ત્યાગથી પ્રેરાઈને મુનિ બને છે એમ સામાન્ય રીતે આપણે સાંભળતા આવ્યા છીએ અને માનતા આવ્યા છીએ. ત્યાગ શબ્દ જ્યારે જ્યારે આપણી સામે આવે છે ત્યારે ત્યારે સામાન્ય રીતે આપણે એવું વિચારીએ છીએ કે ઘર છોડી દેવું, ધનસંપત્તિ છોડી દેવી, પરિવાર છોડી દેવો, કુટુંબકબીલાની જંજાળો છોડી દેવી, પોતાનું ગામ, પોતાનો સમાજ, પોતાની માલિકીના પદાર્થો વગેરે બધું છોડી દેવું તે ત્યાગ છે. ટૂંકમાં સર્વસંગનો ત્યાગ.

ઘણીવાર સાંભળવા મળે છે કે ફલાણા ભાઈએ આટલા લાખ રૂપિયાનો ત્યાગ કરીને દીક્ષા લીધી. આપણે અહોભાવથી ઝુકી જઈએ છીએ : આટલી મોટી સંપત્તિનો મોહ કેવી રીતે છૂટી શક્યો હશે? જે માણસ પાંચ રૂપિયા પણ જતા નથી કરી શકતો તેની માટે લાખ્ખો રૂપિયાના ત્યાગની વાત એક આંચકા સમાન છે. ટૂંકમાં, સર્વ કાંઈ ત્યાગીને વ્યક્તિ મુનિ બને છે. પણ ખરી વાત હવે જ આવે છે. સર્વત્યાગના પંથે ગયેલા વ્યક્તિની જીવનચર્યાનાં લેખાંજોખાં કરવામાં આવે તો ખ્યાલ આવે કે તેના ત્યાગમાં વાસ્તવિક ત્યાગ કેટલો અને ત્યાગની ભ્રાન્તિ કેટલી? પોતાની માલિકીનું ધન છોડીને મુનિ બનેલ વ્યક્તિ કરોડો રૂપિયાનાં ટ્રસ્ટો બનાવીને સંસારમાં પોતાની પાસે હતું તેથી યે વધારે ધન ઉપર પોતાનો કાબૂ ધરાવે છે. તે મુનિની ઇચ્છા વગર ટ્રસ્ટમાંથી એક રૂપિયો પણ આઘોપાછો થઈ શકતો નથી. બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવાની બડાશ હાંકતો મુનિ સ્ત્રીઓનાં ટોળાંઓની વચ્ચે જ ઘેરાયેલો રહે છે. તે ધનશક્તિ દ્વારા સ્ત્રીઓને ખરીદે છે, ભોગવે છે અને પાછો પોતાને ‘બ્રહ્મચારી’ પણ કહેવડાવે છે. પોતાનાં પાપો ઢાંકવા માટે અને આબરૂ બચાવવા માટે તે નવેસરથી પૈસા ખરચે છે! રાગદ્વેષના ત્યાગની વાતો કરનાર તે મુનિના જીવનમાં કષાયોનો પાર જ નથી હોતો. તક મળ્યે તેના કષાયો ભડકી ઊઠે છે! ઘર વિનાનો એવો તે અણગાર પોતે બનાવેલા કહેવાતા ઉપાશ્રયને ‘આ મારૂં ઘર છે’ એમ કહે છે! આચારાંગસૂત્રમાં તો કહેવાતા ગુરુસાંનિધ્યમાં રહેતા એ મુનિની ઠેકડી ઊડાડી છે જે ગુરુસાંનિધ્યમાં રહીને પણ ચારિત્રના ચૂરેચૂરા કરે છે. આવા નકલી ત્યાગી માટે આચારાંગસૂત્રમાં ‘કુશીલ’ શબ્દ વાપરવામાં આવ્યો છે. આવા નકલી મુનિઓ લોકોની આંખોમાં ધૂળ નાખે છે કારણ કે લોકોની દૃષ્ટિએ તે ‘ગુરુકુલવાસી’ હોય છે પરંતુ અંદરથી ભોગી હોય છે! जाणित्तु धम्मं अहा तहा… આવો મુનિ આમતેમ કરીને થોડાંઘણાં શાસ્ત્રો ભણી લે છે, લોકોને પોતાના ‘જ્ઞાન’નો લાભ પણ આપે છે, પરંતુ પોતે તો જ્ઞાનના ફળથી વંચિત જ હોય છે. એક બહુ સુંદર સુભાષિત નાની વયમાં વાંચ્યું હતું : यथा खरश्चंदनभारवाही भारस्य भागी न तु चंदनस्य… જેમ ગધેડાની પીઠ ઉપર ચંદનકાષ્ઠ હોય પણ તે ગધેડાને ફાળે તો માત્ર તેનો ભાર જ આવે છે. ચંદનનો કોઈ લાભ ગધેડાને મળતો નથી. થોડુંઘણું ભણી ગયેલો પણ ધર્મના અંતરંગને ન સમજેલો તે મુનિ બહારથી ત્યાગી દેખાતો હોવા છતાં અંદરથી તો અત્યાગી જ હોય છે. કારણકે તેના મનમાં તો કામભોગો, અનુકૂળ પદાર્થો, ધનસંપત્તિ, બાહ્ય સુખનાં સાધનો વગેરે મેળવવાની કામના અને લાલસા પડેલી જ હોય છે. જ્ઞાનરૂપી ચંદનનો ભાર વહન કરતા તે મુનિને જ્ઞાનનો લાભ મળવાના બદલે તેના ફાળે તો માત્ર જાણકારીનો બોજ જ આવે છે. કહે છે કે રામના નામે પથરા તરી જાય છે. ભગવાન મહાવીર અને પોતાના મહાન ગુરુઓના નામે કેટલાયે પથરા ‘તરી’ ગયા છે! ભોળા માણસો તેમને ‘ધર્મગુરુ’ કહે છે!

ટ્રેજેડી એ છે કે ગધેડો બિચારો પોતાની પીઠ ઉપર શું છે તે જાણતો પણ નથી! અને તે ક્યારેય ચંદનનો લાભ લેવાનો દાવો કરતો પણ નથી. કોમેડી એ છે કે નકલી સાધુ પોતાને અસલી ત્યાગી કહેવડાવવામાંથી નવરો પડતો નથી—પોતે નકલી સાધુ છે તેમ જાણવા છતાં! અહીં ગધેડા અને ‘માણસ’ વચ્ચેનો ફરક સમજવા જેવો છે.

— ‘જય જિનેન્દ્ર’ માસિકના જૂન, ૨૦૦૨ના અંકમાં પ્રકાશિત

પ્રાસંગિક : મહાવીર જન્મકલ્યાણક

Published 7 એપ્રિલ, 2009 by Muni Mitranandsagar (મુનિ મિત્રાનંદસાગર)

 

શ્રમણ ભગવાન મહાવીરનો જન્મકલ્યાણક અવસર…

મુનિ મિત્રાનંદસાગર
• • •

 

સમગ્ર જૈન સાહિત્યમાં ૪૫ આગમો એ શ્રમણ પરંપરાનું જૂનામાં જૂનું સાહિત્ય છે. એમાં પણ પ્રથમ અગિયાર અંગસૂત્રો તો કંઈક અલગ જ મહત્ત્વ ધરાવે છે. એમાં પણ પ્રથમાંગ આચારાંગસૂત્ર એ જૈન આગમ અને આગમેતર સાહિત્યમાં શિખર ઉપરના કળશ સમું છે. આ સૂત્રમાં શ્રમણ ભગવાન મહાવીરના જીવનની સૌથી પ્રાચીન વિગતો સચવાયેલી પડી છે.

ભગવાન મહાવીરના જન્મકલ્યાણકના મંગલ અવસરે તેમના સાધનાકાળના જીવનની એક આછી ઝલક આચારાંગસૂત્રના આધારે અહીં પ્રસ્તુત છે.

ભગવાન મહાવીરના પંચમ પટ્ટધર ભગવાન સુધર્મા ગણધરે પોતાના પ્રધાન શિષ્ય જંબૂસ્વામીને ઉદ્દેશીને આમ કહ્યું—

વસ્તુસત્યને જાણીને ભગવાન સંસારનો ત્યાગ કરીને અણગાર બન્યા.

દીક્ષાના અવસરે ભગવાનના શરીર ઉપર અનેક પ્રકારના સુગંધી પદાર્થોનું વિલેપન કરવામાં આવ્યું હતું. ભમરાઓ આ પદાર્થોની સુગંધથી આકર્ષાઈને ભગવાનના શરીર ઉપર આવીને બેસતા અને રસપાન કરવાનો પ્રયત્ન કરતા, પરંતુ રસપાન કરવા ન મળવાથી ગુસ્સે થયેલા ભમરાઓ ભગવાનને તીવ્ર ડંખ મારતા.

દીક્ષાના સમયે ભગવાનના ખભા ઉપર માત્ર એક જ વસ્ત્ર હતું. દીક્ષાના તેર માસ પછી તો તે વસ્ત્ર પણ છૂટી ગયું. હવે ભગવાન સર્વથા અચેલક બની ગયા.

પહોરના પહોર સુધી ભગવાન અપલક નયને ધ્યાન ધરતા. સળંગ લાંબો સમય અપલક નયને ધ્યાન ધરવાથી તેમની આંખોનાં પડ ઊંચાં ચડી જતાં. આવી આંખો જોઈને ડરી ગયેલાં બાળકો ‘હાય હાય’ કરીને બૂમો પાડતાં અને બીજાં બાળકોને પણ બોલાવતાં.

ઘણા લોકોવાળાં સ્થાનોમાં ભગવાન રોકાતા નહીં. તેઓ બને ત્યાં સુધી એકાંત સ્થળોએ જ રોકાતા. આમ થવાથી એકાંતની શોધમાં નીકળેલી કેટલીક કુશીલ સ્ત્રીઓ પણ ત્યાં આવી જતી અને ભગવાન પાસે ભોગની પ્રાર્થના કરતી. જાગ્રત પ્રજ્ઞાવાળા ભગવાન તો તે સ્ત્રીઓની વાત સાંભળતા જ નહીં. ભોગો સેવવાની તો વાત જ ક્યાં! આવી સ્થિતિમાં પણ ભગવાન તો આત્માના ઊંડાણમાં જ પહોંચી જતા અને ધ્યાનની મસ્તીમાં જ લીન બની રહેતા.

રોકાવા માટે એકાંત સ્થાન ન મળે અને ઘણા લોકોવાળાં સ્થાનમાં રોકાવું પડે તો પણ ભગવાન મનથી તો એકાંતવાસનો જ અનુભવ કરતા અને તેથી તેમના ધ્યાનમાં કોઈ જ ખલેલ પડતી નહીં. કોઈ ગમે તે પૂછે તો પણ તેઓ ઉત્તર વાળતા નહીં. જો કોઈ જવાબ આપવા ફરજ પાડે તો ભગવાન ત્યાંથી મૌનપૂર્વક જ બીજા સ્થાને ચાલ્યા જતા. આવી સ્થિતિમાં પણ તેઓ ધ્યાનભંગ તો ન જ થતા અને મધ્યસ્થભાવે જ રહેતા.

કોઈ અભિવાદન કરે તો ભગવાન આશીર્વાદ ન આપતા. કોઈ તાડન-તર્જન કરે તો ભગવાન શાપ ન આપતા. તેઓ બન્ને સ્થિતિમાં સમભાવ ધારણ કરતા.

દુઃસહ, કપરાં, કઠોર વચનો સાંભળીને ભગવાન ખોટું ન લગાડતા. આવાં વચનોની તેમના મન ઉપર અસર જ ન થતી. તેઓ તો આવા સંયોગોમાં પણ આત્મિક પરાક્રમમાં જ ગળાડૂબ રહેતા.

કથા-વાર્તા, નાટક-ચેટક, ગીત-નૃત્ય અને દંડયુદ્ધ-મુષ્ઠિયુદ્ધ જેવી કુતુહલ પ્રેરનારી બાબતોથી ભગવાન સર્વથા અલિપ્ત રહેતા.

કામકથા વગેરે બાબતોમાં આસક્ત એવા લોકો પ્રત્યે ભગવાન હર્ષ અને શોકથી રહિત એવી મધ્યસ્થ અવસ્થા ધારણ કરતા. આવી બધી બાબતોમાં તો ભગવાન મન પણ લગાડતા નહીં, કેમકે તેઓ તો આ બધાથી પર થઈ ગયા હતા.

પોતાની માટે બનેલી ભોજનાદિ સામગ્રીનો તેઓ ક્યારે પણ સ્વીકાર ન કરતા. તેમણે સમજી લીધું હતું કે મુનિઓ માટે બનેલી ભોજનાદિ સામગ્રીનો સ્વીકાર કરવાથી કર્મબંધન થાય છે.

ભગવાનને સ્વાદિષ્ટ ભોજન મળે તો તેઓ લોલુપ ન થતા અને નીરસ ભોજન મળે તો તેઓ ખિન્ન ન થતા.

ભગવાન આંખોને ચોળતા નહીં, આંખોને સાફ કરતા નહીં. અરે તેઓ તો શરીરે ચળ આવે તો ખજવાળતા પણ નહીં!

ચાલતી વખતે ભગવાન ડાબે, જમણે કે પાછળની બાજુએ જોતા નહીં, તેઓ માત્ર માર્ગ તરફ નજર રાખીને અહિંસા પ્રત્યે સભાન બનીને ચાલતા. ચાલતી વખતે તેઓ બને ત્યાં સુધી મૌન જ રહેતા, કોઈ કંઈ પૂછે ત્યારે અનિવાર્ય હોય તો ખપ પૂરતું જ બોલતા.

ભગવાન સ્નાન, મર્દન, વિલેપન, અંગપ્રક્ષાલન કે દંતપ્રક્ષાલન સુદ્ધાં કશું જ કરતા નહીં.

ભગવાન ઠંડીની ઋતુમાં છાયડે રહીને ધ્યાન ધરતા અને ઉનાળામાં તેઓ સૂર્યના તાપમાં-તડકામાં ધ્યાન ધરતા. ઘણી વાર તો તેઓ લૂ વાતી હોય તે દિશામાં ઊભડક આસને બેસીને ધ્યાન ધરતા.

લૂખી કોદરી, સાથવો અને લૂખા અડદ ઉપર જ તેઓ આઠ-આઠ મહિના ખેંચી કાઢતા.

ઘણીવાર પંદર પંદર દિવસ, એક એક મહિનો, બબ્બે મહિના સુધી તેઓ પાણી પણ વાપરતા નહીં. સળંગ છ મહિના સુધી તેમણે પાણી વાપર્યું ન હોય તેમ પણ બની જતું.

ભગવાનને ક્યારેય ઊંઘવાની ઇચ્છા ન થતી. તેઓ રાતભર જાગ્રત અવસ્થામાં જ રહેતા.

• બોધપાઠ

ધર્મપ્રાપ્તિના ચાર ઉપાય છે : ક્ષમા, નિર્લોભતા, સરળતા અને મૃદુતા.

—શ્રમણ ભગવાન મહાવીર