પ્રસ્તાવના

All posts in the પ્રસ્તાવના category

‘હેમચંદ્રાચાર્યની અનુભવવાણી’ પુસ્તકને આવકારતાં વચનો

Published 22 સપ્ટેમ્બર, 2009 by Muni Mitranandsagar (મુનિ મિત્રાનંદસાગર)


નોંધ : ‘જાગિ સકે તો જાગિ’ એ શીર્ષક હેઠળનું મારૂં પ્રસ્તુત લખાણ ‘હેમચંદ્રાચાર્યની અનુભવવાણી’ પુસ્તકને આવકારતાં છપાયું છે. આ પુસ્તક હમણાં જ ઓગસ્ટ, ૨૦૦૯માં પ્રકાશિત થયું છે.
hemchandraachaarya_ni_anubhav_vaani

ઉપયોગી વિગતો :
પુસ્તક : હેમચંદ્રાચાર્યની અનુભવવાણી
ભાષા : ગુજરાતી
વિષય : કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્ય રચિત યોગશાસ્ત્રના ૧૨મા પ્રકાશ ઉપર વિવેચન
લેખક : ડૉ. રશ્મિકાન્ત શાહ, મુંબઈ
પ્રસ્તાવના : ડૉ. જિતેન્દ્ર શાહ, અમદાવાદ
આવકાર : મુનિ મિત્રાનંદસાગર, અમદાવાદ
પ્રકાશક અને પ્રાપ્તિસ્થાન :
      કેવલી ફાઉન્ડેશન ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ
      કેર ઓફ, પ્રફુલભાઈ સી. શાહ
      ૨, રાજદીપ, કસ્તૂરબા ક્રોસ રોડ નં. ૧, બોરીવલી (પૂર્વ), મુંબઈ ૪૦૦૦૬૬
મૂલ્ય : ૧૦૦ રૂપિયા.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

‘જાગિ સકે તો જાગિ’

(આવકાર)

‘જાગિ સકે તો જાગિ.’ આ કબીરવચન ડૉ. રશ્મિકાંતભાઈએ પ્રસ્તુત પુસ્તકના અંતિમ ચરણમાં ટાંક્યાં છે. ભારતમાં થયેલા પ્રબુદ્ધોએ કોઈ ને કોઈ રીતે જાગવાની અને ચેતવાની વાત કરી છે. ‘ચેત સકે તો ચેત…, અબ રૈન કહાં જો સોવત હૈ…, उत्तिष्ठत जाग्रत…, तस्माज्जागृहि जागृहि…, संबुज्झह किं न बुज्झहा…’ વગેરે સેંકડો કંડિકાઓ આ બાબતની સાહેદી આપે છે. મુદ્દે ઊંઘતા માણસને ખલેલ ગમતી નથી અને કરુણાનિધાન બુદ્ધજનો તેને જગાડ્યા વિના રહી શકતા નથી. ઢોલ-નગારાં વગાડીને, સંકટો વહોરી લઈને પણ તેઓ સૂતેલાને જગાડવાનો પ્રયત્ન કર્યા જ કરે છે.

‘જાશો મા પ્રભુ, પંથ વિકટ છે…’ લોકો પોકારતા રહ્યા અને પ્રભુ મહાવીર જીવનું જોખમ વહોરી લઈને પણ ઘોર વનવગડામાં ચંડકૌશિકને જગાડવા પહોંચી ગયા અને પ્રભુ વીરના મુખેથી નીકળેલા, માની મમતા જેવા આ શબ્દો : ‘बुज्झ बुज्झ चंडकोसिया!’ વિશ્વના ઇતિહાસમાં અમર બની ગયા.

કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્ય મહારાજે પણ સૂતેલાને જગાડવાના એક ઓર પ્રયત્ન રૂપે ‘યોગશાસ્ત્ર’ની રચના કરીને જાગરણના માર્ગમાં એક તદ્દન નવી વિચારધારા આપી. યાકિનીસૂનુ હરિભદ્રસૂરિ મહારાજ અને કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્યે જૈનદર્શનમાં યોગના વિષયને એક નવો જ વળાંક આપ્યો.

પરમાર્હત કુમારપાળ મહારાજની પ્રાર્થનાથી લખાયેલો આ ગ્રંથ પછીના કાળમાં પણ અધ્યાત્મમાં રુચિ ધરાવનાર પ્રત્યેક વ્યક્તિ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહ્યો છે અને જેમ કુમારપાળ મહારાજા આ ગ્રંથનો નિયમિત સ્વાધ્યાય કરતા હતા તેમ આજ પર્યંત અનેક સાધુ-સાધ્વી-શ્રાવક-શ્રાવિકાઓ આ ગ્રંથનો નિરંતર સ્વાધ્યાય કરતા રહ્યા છે. ઉપરાંત વિવિધ લેખકોએ પોતપોતાની રીતે આ ગ્રંથ ઉપર વિવેચનો અને વિવરણો કરીને આ વિષયને વધુ ને વધુ સરળ અને લોકભોગ્ય બનાવવાની કોશિશ કરી છે.

મુંબઈના મલાડ (પશ્ચિમ) વિસ્તારમાં દર શનિવારે ડૉ. રશ્મિકાંત શાહની આધ્યાત્મિક શિબિરો છેલ્લાં વીસ વર્ષથી નિરંતર અખંડપણે ચાલે છે.

ડૉ. શાહ પણ એ જ પરંપરાના પ્રવાસી છે જે પરંપરા સેંકડો સદીઓથી સૂતેલાને સતત જગાડવા માટે મથી રહી છે. આગળ કહ્યું તેમ, કરુણાવંત બુદ્ધજનો સૂતેલાને જગાડવાનો સતત પુરુષાર્થ કરતા રહે છે. શ્રી શાહે પણ આવા જ એક પ્રયત્નના ભાગરૂપે તેમના નિયમિત વિદ્યાર્થીઓ સામે એક પ્રવચનમાળાના માધ્યમે ‘હેમચંદ્રાચાર્યની અનુભવવાણી’ પેશ કરી છે.

સામાન્ય રીતે સૂતેલાને જાગવું ગમતું નથી તેથી તેને જગાડવા માટે ઘણી વાર જાતજાતના નુસ્ખા કરવા પડે છે. પતિદેવને જગાડવા માટે પત્નીદેવીએ પોકાર કરવો પડે છે : ‘તમે ઊઠો તો મને કંઈક કામ સૂઝે!’ લંકા જેવી લંકા ઉપર હુમલો થાય છતાં કુંભકર્ણને જાગવું ગમતું નથી તેથી તેને જગાડવા માટે ઢોલ-ત્રાંસા અને નગારાં વગાડવાં પડે છે! ઘણી વાર તો ખુદ ગુરુને જગાડવા માટે ચેલાઓને મેદાનમાં ઊતરવું પડે છે – ચેત મછંદર, ગોરખ આયા… આદિનાથથી લઈને આજ પર્યંત આ જાગરણ અભિયાન નિરંતર ચાલુ જ છે.

હેમચંદ્રાચાર્ય મહારાજે જેને ‘અધ્યાત્મ ઉપનિષદ્’ તરીકે ઓળખાવ્યો છે તે યોગશાસ્ત્ર ગ્રંથના બારમા પ્રકાશમાં તેમણે પોતાને થયેલ યોગ સંબંધી ‘અનુભવસિદ્ધ નિર્મળ તત્ત્વ’ વણી લીધું છે [1] અને આ તત્ત્વને આપણા સુધી પહોંચાડવાનું કાર્ય શ્રી રશ્મિકાંતભાઈએ કર્યું છે.

કુંભકર્ણની નિદ્રામાં પોઢેલાને જગાડવા માટે, પોતાનાં પ્રવચનોમાં, ડૉ. રશ્મિકાંતભાઈએ પણ ઘણા ચાબખા મારવા પડ્યા છે.

નમૂનાદાખલ : ‘આપણને આપણી પોતાની તો કંઈ ખબર જ નથી અને બીજે બધે બહાર દોડ્યા જ કરીએ છીએ.’ [2]

કેવી ટકોરાબંધ અને અનુભવસિદ્ધ રજૂઆત છે! મૃગની નાભિમાં જ કસ્તૂરીની સુગંધનો ખજાનો પડ્યો હોય, પરંતુ એ હરણિયું સુગંધસાગરને ખોજવા બહાર જ દોડાદોડ કરતું હોય. હોય, એ હરણ છે, પણ માણસ કેમ પશુની જેમ વર્તન કરતો હશે? જે અક્ષય ખજાનો પોતે પોતાનામાં સમાવીને બેઠો છે એની ખોજ માટે માણસ બહાર જ દોડ્યા કરે છે. બાહ્યલક્ષી માણસ બહાર જ ભટકવાનો એ સ્વાભાવિક છે. માટે જ ડૉ. શાહ વારંવાર અંદર રહેવાની ટકોર કરે છે : ‘લક્ષ અંદર રાખવાનું. અંદર. બહારથી તો કંઈ મળે એમ નથી. બહારથી બધેથી મનને છોડાવીને અંદર લાવવાનું.’ [3] બસ, લક્ષ જો અંદરનું થઈ જાય તો બેડો પાર છે.

અનંત શક્તિનો સ્વામી કહેવાતો આત્મા પણ આગળ વધવા માટે બીજાનો ટેકો ઝંખ્યા કરે એ કેવી પીડાદાયક બાબત છે! શ્રી શાહના પ્રવચનમાં આ પીડા એક ધારદાર સવાલ રૂપે પ્રગટ થાય છે : ‘કેટલાં વર્ષો સુધી બીજાની આંગળી પકડીને ચાલ્યા કરીશું?’ [4]

બાળમંદિરે જતું બાળક કોઈની આંગળીનો સથવારો ઝંખે એ સ્વાભાવિક છે, પરંતુ કોલેજમાં પહોંચેલો વિદ્યાર્થી પણ આવો પરાધીન? આવા પરાધીન લોકોને સ્વાધીન બનાવવા માટે ગુરુઓને ખાસ જહેમત ઉઠાવવી પડે છે. માટે જ ‘ગુરુ મહેનત કરે અને શાસ્ત્રનો સાર પોતાના શિષ્યને આપે.’ [5]

પરમાર્થી ગુરુજનો નિરંતર આમ કરતા જ રહે છે, પણ ઘણીવાર થાય છે એવું કે ગુરુ કરુણાભાવે શિષ્યને જ્ઞાનનો સાર તો આપે પરંતુ ઉછાંછળો શિષ્ય, સૂંઠના ગાંગડે ગાંધી બનેલાની જેમ, પોતાને દુનિયાનો મહાજ્ઞાની માનવા માંડે અને હાલત વઢકણી વહુએ દીકરો જણ્યા જેવી થાય! આવું ન બને એ માટે રશ્મિકાંતભાઈ લાલ બત્તી ધરે છે : ‘આપણે પોતાની જાતને મહાન જ્ઞાની કે મહાન પંડિત કે સિદ્ધાંતમહોદધિ માનીને અહંકાર કરવાની કોઈ જ જરૂર નથી!’ [6]

આવા અધૂરા મહાજ્ઞાનીઓને, પાછી, પોતાને બાદ કરતાં આખી દુનિયાની ચિંતા હોય! આવા લોકોને શ્રી શાહ રોકડું પરખાવે છે : ‘આખા જગતનો ભાર માથે લઈને ફરવાની કોઈ જરૂર નથી.’ [7] જરા જાડી ભાષામાં કહેવું તો કહેવાય કે તું તારૂં ઘર સંભાળ ને ભાઈ! પણ આદતથી મજબૂર માણસ પોતાનું ઘર સંભાળી શકતો નથી અને પારકી, ખાસ કરીને નકામી પંચાતોમાં રચ્યોપચ્યો રહે છે, તેથી જ ડૉક્ટર સાહેબ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરે છે : ‘આપણે પોતાની જાતને છોડીને આખી દુનિયાનું ધ્યાન રાખ્યા કરીએ.’ [8] પણ આમ કરવાથી દા’ડો તો વળવાનો નથી. અંદર જવા માટે બહારની દુનિયામાંથી પોતાની જાતને સંકોરી લેવી પડશે અને સદંતર એમ ન બને તોય દુનિયાદારી ઘટાડવાની ટેવ તો પાડવી જ પડશે. એ માટે શું કરવાનું?

એનો ઉત્તર છે : ‘સંસારના મનુષ્યો સાથે નિર્લેપતાથી રહેવું.’ [9] નિર્લેપતા એટલે પરમ શાંતિનો રાજમાર્ગ.

ખાખરાની ખિસકોલી જેવા માનવ સમાજને યોગની સાકરનો સ્વાદ ચખાડવાનો રશ્મિકાંતભાઈનો આ એક પ્રયાસ છે. જો આ સ્વાદ એક વાર દાઢમાં વસી ગયો અને ખરા અર્થમાં જો માણસ જાગી ગયો તો ખાખરો છૂટી જતાં વાર નહીં લાગે, કેમ કે સજાગ માણસ આપોઆપ યોગ્ય રસ્તે ચડી જાય છે અને એથી જ, તેને, ‘બંધન પણ માત્ર એક કલ્પના જ હતી એમ જ્ઞાન થયા પછી પાછળથી સમજાય છે.’ [10]

મહાભારતનું વચન છે : ‘જ્ઞાનની આગથી જે પોતાનાં કર્મોને બાળીને ખાખ કરી નાખે છે એને જ ખરા અર્થમાં પંડિત કહે છે.’ [11] આ પુસ્તકનું પ્રત્યેક પાનું જ્ઞાનની આગના તણખાથી ભરેલું છે. એવું જ્ઞાન જો યોગ બની જાય તો મુક્તિ હાથવેંતમાં જ છે. ફરી મહાભારત : ‘વ્યકિત ઇચ્છે તો ઉત્તમ યોગના આશ્રયે મુક્તિ પામી શકે છે.’ [12] સવાલ માત્ર મુક્તિની ઝંખનાનો છે.

ના, ઇચ્છા નહીં, ઝંખના.

ખરેખર તો ‘યોગ એ જ સંસારસાગરમાંથી તરવાનો ઉપાય છે’ [13] પણ યોગના નામે ગડબડ ન થાય એ ખાસ જોવું પડશે. પેટના સ્નાયુઓને ગોળ ગોળ ફરતા દેખાડવાવાળો યોગ એ અસલી યોગ નથી, એ સરકસી વ્યાયામ છે. એ શરીર માટે હિતકારી હોઈ શકે, આત્માને એની સાથે કંઈ લાગતું વળગતું નથી. યોગમાર્ગના પુરસ્કર્તાઓના અભિપ્રાય મુજબ તો ચિત્તની વૃત્તિઓને નિયંત્રિત કરે [14] અને મોક્ષ સાથે જોડી આપે એ જ યોગ છે. [15]

આમ જોવા જઈએ તો યોગના માર્ગોમાં અપાર વૈવિધ્ય છે : જ્ઞાનયોગ, કર્મયોગ, ભક્તિયોગ, મંત્રયોગ, રાજયોગ, હઠયોગ, લયયોગ… જૈનદર્શન કહે છે કે આત્મકલ્યાણના અસંખ્ય માર્ગો છે. માટે જ ભોજન કરતાં કરતાં કેવલી બન્યાના દાખલા નોંધાયા છે. લગ્નમંડપમાં કેવલી બન્યાના દાખલા નોંધાયા છે. નાટ્યમંદિરમાં, રંગશાળામાં અને ખુદ પોતાના ઘરમાં પણ કેવલી બન્યાના દાખલા નોંધાયા છે. વાચકને આ પુસ્તકમાં પણ આવા કેટલાક ઉલ્લેખો મળી રહેશે.

લોકો આગ બુઝાવવાની વાત કરે છે, પણ હું તો ડૉ. રશ્મિકાંતભાઈને ઠેકઠેકાણે આગ લગાડવાની ભલામણ કરીશ – હા, જ્ઞાનની એ આગ, જે દુઃખાર્ત મનુષ્યોનાં કર્મોને બાળીને ખાખ કરી નાખે!

‘હેમચંદ્રાચાર્યની અનુભવવાણી’ આપણા સુધી પહોંચાડનાર પાસે આટલી અપેક્ષા વધુ પડતી નહીં જ ગણાય.

…અને આ અણમોલ પુસ્તકના વાચક પાસે એક જ અપેક્ષા :

‘જાગિ સકે તો જાગિ…’

— મુનિ મિત્રાનંદસાગર

અમદાવાદ
જેઠ સુદ ૫, શુક્રવાર, સં. ૨૦૬૫
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

ટિપ્પણીઓ

  1. ‘अनुभवसिद्धमिदानीं प्रकाश्यते तत्त्वमिदममलम्।’ — યોગશાસ્ત્ર, પ્રકાશ ૧૨, શ્લોક ૧.
  2. જુઓ આ પુસ્તકનું ૧૫મું પૃષ્ઠ.
  3. જુઓ આ પુસ્તકનું ૨૧મું પૃષ્ઠ.
  4. જુઓ આ પુસ્તકનું ૩૨મું પૃષ્ઠ.
  5. જુઓ આ પુસ્તકનું ૨૮મું પૃષ્ઠ.
  6. જુઓ આ પુસ્તકનું ૨૬મું પૃષ્ઠ.
  7. જુઓ આ પુસ્તકનું ૩૬મું પૃષ્ઠ.
  8. જુઓ આ પુસ્તકનું ૪૩મું પૃષ્ઠ.
  9. જુઓ આ પુસ્તકનું ૩૮મું પૃષ્ઠ.
  10. જુઓ આ પુસ્તકનું ૧૧૬મું પૃષ્ઠ.
  11. ‘ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पंडितं बुधाः।’ — મહાભારત, ૬/૨૬/૧૯.
  12. ‘उत्तमं योगमास्थाय यदीच्छति विमुच्यते।’ — મહાભારત, ૧૨/૨૮૯/૪૧.
  13. ‘संसारसागरोत्तार उपायो योग एव हि।’ — ઇષ્ટસિદ્ધિતંત્ર, ૧/૧૭.
  14. ‘योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः।’— પાતંજલ યોગસૂત્ર, સમાધિપાદ, સૂ. ૨,
  15. ‘मोक्खेण जोयणाओ जोगो।’ — યોગવિંશિકા, ગા. ૧.